10 lượt xem

Thuốc nhóm Opioid: cơ chế tác dụng, các nguy cơ khi sử dụng

Các thuốc này gồm có các alkaloid thuốc phiện (morphin và codein vàcác dẫn chất của các chất này), cũng như các chất tổng hợp có tác dụngchủ vận, chủ vận một phần hoặc hỗn hợp vừa chủ vận vừa đối vận ở cácthụ thể của thuốc phiện.

Ảnh minh họa








Các thuốc nhóm opioid

Các thuốc opioid thuộc nhóm thuốc kê đơn và thường được các thầy thuốc chỉ định trong điều trị giảm đau do chấn thương hay do phẫu thuật và trong các bệnh lý mạn tính như: ung thư… Ngoài ra, trong thành phần một số loại thuốc ho cũng có chứa thuốc opioid.

Phân loại nguồn gốc

Thuốc opioid được chia làm 2 nhóm: nhóm có nguồn gốc tự nhiên chiết xuất từ thuốc phiện (opium, morphin, codein) và nhóm có nguồn gốc tổng hợp (hydrocodon, heroin, fentanyl, tramadol…).
Morphin và pethidin là những thuốc giảm đau nhóm opioid có tác dụng đối với đau từ vừa đến nặng, đặc biệt đau do nội tạng. Đáp ứng với thuốc thay đổi nhiều giữa các người bệnh. Codein, một thuốc giảm đau nhẹ hơn, phù hợp với đau từ nhẹ đến vừa.

Morphin có giá trị nhất đối với đau nặng. Ngoài giảm đau, morphin còn làm người bệnh sảng khoái và tách biệt với xung quanh; nếu dùng lặp lại nhiều lần có thể gây nghiện và nhờn thuốc, nhưng điều này không phải là mối lo ngại khi cần giảm đau cho thời kỳ cuối của bệnh.Với liều thông thường, tác dụng không mong muốn phổ biến gồm có buồn nôn, nôn, táo bón và ngủ gà; liều cao gây ức chế hô hấp và hạ huyết áp.

Pethidin làm giảm đau nhanh nhưng ngắn, ít gây táo bón hơn morphin.Nhưng ngay cả với liều cao hơn, tác dụng vẫn kém morphin. Một chất chuyển hoá của pethidin có tác dụng độc cho thần kinh, chất norpethidin, tích luỹ trong quá trình dùng nhiều lần pethidin và có thể gây kích thíchhệ thần kinh trung ương gồm có giật cơ và co giật. Các tác dụng phụ đó cùng với tác dụng giảm đau ngắn làm cho pethidin không phù hợp để điều trị đau nặng, kéo dài. Pethidin được dùng giảm đau trong khi chuyển dạ, tuy nhiên các thuốc giảm đau nhóm opioid khác như morphin thườngđược ưa dùng hơn.

Codein tác dụng yếu hơn nhiều so với morphin và với liều thông thường cũng ít có khả năng gây nhiều tác dụng phụ, bao gồm cả nghiện thuốc.Thuốc có hiệu quả đối với đau từ nhẹ đến vừa nhưng dùng lâu rất hay gây táo bón.

Tuy nhiên, việc sử dụng nhóm thuốc opioid trong một thời gian dài, cần phải hết sức thận trọng.

Cơ chế tác động

Khi vào cơ thể, thuốc opioid sẽ liên kết với các thụ thể opioid tập trung nhiều ở hệ thống thần kinh trung ương, ngoại biên và đường tiêu hóa… Tác động giảm đau của thuốc opioid là làm giảm phản ứng đau của cơ thể do giảm truyền các tín hiệu đau đến não và tăng ngưỡng chịu đau của cơ thể.

Tác dụng phụ

Khi sử dụng nhóm thuốc opioid, cần lưu ý một số tác dụng phụ có thể xảy ra:

– Buồn ngủ (tránh sử dụng cho người lái xe, vận hành máy móc…).

– Chóng mặt, buồn nôn.

– Suy hô hấp.

– Táo bón.

– Gây hưng phấn, ảo giác…

Opioid làm giảm phản ứng đau của cơ thể do giảm truyền các tín hiệu đau đến não và tăng ngưỡng chịu đau của cơ thê.

Các nguy cơ khi sử dụng nhóm thuốc opioid

Thuốc opioid tương đối an toàn khi sử dụng trong thời gian ngắn, với liều lượng chính xác theo chỉ định của thầy thuốc. Tuy nhiên, khi sử dụng thuốc opioid trong một thời gian dài, có thể gây ra các nguy cơ sau:

Nguy cơ dung nạp thuốc (drug tolerance):

Nguy cơ dung nạp thuốc xảy ra khi liều đáp ứng điều trị ban đầu của thuốc opioid, mất dần tác dụng theo thời gian. Muốn đạt hiệu quả điều trị, cần phải tăng liều dùng thuốc opioid.

Nguy cơ lệ thuộc thuốc (drug dependence):

Nguy cơ lệ thuộc thuốc xảy ra khi sử dụng thuốc opioid trong một thời gian dài, cơ thể dần thay đổi và lệ thuốc vào thuốc. Khi ngưng sử dụng thuốc, cơ thể sẽ xuất hiện các triệu chứng “cai thuốc” như run rẩy, nôn ói, tiêu chảy, mất ngủ, trầm cảm…

Để phòng tránh nguy cơ lệ thuộc thuốc, các thầy thuốc sẽ thay thế bằng một loại thuốc giảm đau khác và đồng thời giảm dần liều dùng thuốc opioid cho đến khi cơ thể không còn lệ thuộc vào thuốc và các triệu chứng cai thuốc biến mất!

Nguy cơ nghiện thuốc (Addiction):

Thuốc opioid mang lại ảo giác khoái cảm cho người sử dụng. Khi lạm dụng thuốc opioid trong một thời gian dài để tìm ảo giác khoái cảm, sẽ đưa đến nguy cơ nghiện thuốc!

Khác với hai nguy cơ trên là những phản ứng không mong muốn của thuốc gây ra cho cơ thể người sử dụng, nguy cơ nghiện thuốc được xem là một dạng bệnh lý!

Người nghiện thuốc không cưỡng lại được sự thôi thúc sử dụng thuốc để thỏa mãn con thèm thuốc, bất chấp các tác hại do thuốc gây ra.

Khi ngừng sử dụng thuốc, ở người nghiện thuốc cũng sẽ xuất hiện các triệu chứng cai thuốc.

Nguy cơ nghiện thuốc còn xảy ra ở các đối tượng sử dụng các thuốc opioid không phải để điều trị giảm đau, mà như là một chất ma túy để tìm ảo giác.

Hiện nay để điều trị nghiện heroin (một opioid được xếp vào nhóm chất ma túy gây ảo giác), methadon đã được sử dụng làm chất thay thế do an toàn và ít gây tác hại hơn heroin.

Trong quá trình điều trị giảm đau với thuốc opioid, người bệnh cần tránh lạm dụng thuốc, tuân theo các chỉ định của thầy thuốc về liều lượng và thời gian sử dụng một cách chặt chẽ, sẽ giúp phòng tránh các nguy cơ có thể xảy ra!

Tổng hợp